23 - 02 - 2018

Нерән мөңкинд үлдәв.

 

  Хальмг Таңһчд Нармин Морхаҗиг эс меддго күн ховр болх. Дәәч, шүлгч, бичәч болн номт эврәннь күч-көлснә тәвцән таңһчиннь цецгәрлтд икәр орулсмн. Олн җилин туршарт Морхаҗ Бамбаевич хальмг деед сурһульд багшлсмн. Деед сурһульд профессорин үүл даасмн, кафедрин һардач болсмн. Эн җилмүдт Нармин Морхаҗин һардврар баахн номтнр эдл-ахуна төрәр диссертац харссмн. Морхаҗ Бамбаевичин лекц болһн эврә зурата, зокаста болад, эдл-ахуна номар оютнриг соньмсулсмн. Морхаҗ Бамбаевич хальмг деед сурһуль делгрлтд ик тәвцән орулсмн. Морхаҗ Бамбаевич 1915 җил Манц һолын көвәд Манҗихнә әәмгт (ода Ики-Буурл района «Хомутниковский» совхоз) угатя күүнә өрк-бүлд төрсмн. Һунтадан эцкәсн хаһцад, белвсн экин герт үлдлә. Нәәмн настадан өнчн көвүн гесән теҗәхин төлә хотна туһлмуд хәрүлсмн.

      Арвн негтәдән Морхаҗ Манҗихнә школд орв. Энүг өнчн көвүн гиһәд, шаңга хот-хувцта интернатд орулв. 1930 җилд школан чиләһәд, Әәдрхнд секгдсн Хальмг багшин училищд эн шүүврән өгәд, орҗ чадв.

      1934 җил Нармин Морхаҗ Хальмг педтехникум чиләһәд, школд багш болҗ көдлв

       Нармин Морхаҗ 1936 җилин намрар Ар Кавказин Пятигорск балһснд бәәсн селәнә эдл-ахун институтин зоотехническ факультетд орҗ сурсмн. 1941 җил Морхаҗ институтан чиләһәд, малын ах зоотехник гисн нер зүүһәд, Хальмг һазртан селәнә эдл-ахун малын халхар специалистнр белддг Долбанск районд бәәсн школд ирҗ көдлсмн.

      Дән эклхлә Нармин Морхаж эврә дурар цергт мордсмн. 1941 җилд Морхаҗ Бамбаевич Нарофоминскин өөр болҗасн түрүн дәврлһнд орлцв.1942 җилин эклцәр Нармин Морхаҗ пулеметн взводын командир болҗ Барун бийдк фронтд ноолданл орҗаһад күүнд шавтад, эмнлһнд бәәсмн. Зурһан сардан шаван эмнүлсн Нармин Морхаҗ хулһн сарин эклцәр Сталинградск фронтын 64-ч әәрмин ханьд орсмн. Нармин Морхаҗ Сталинградск догшн ноолданд орлцсмн. Деернь йовсн ах командирмүд әмнәсн хаһцад, эс гиҗ шавла харһад һархла, арднь үлдсн пулеметн ротын командир лейтенант Морхаҗ Бамбаевич эврәннь дурар батальон һардсмн. Тер батальон «Лысая гора» гидг нертә өндр һазриг немшнрәс сулдхҗ авсмн.  Морхаҗ Бамбаевичин церглҗәсн 282 гвардейск полк 1943 җилин июль сарас авн Прохоровк селәнә өөр кесг танкин дәврлһ хәрү цоксмн. Августын эклцәр дәврлһ экләд, немшин церг Днепр һолын зүн амн күртл көөсмн. 1943 җилин чилгчәр Нармин Морхажин церглж йовсн полк Киев балһсна өмн  үзгәснь дөчн дуунад Днепр һол һатлад, Киев балһс сулдххднь ик дөңгән күргсмн. Москван  барун бийд бәәсн Нара һол 1941 жил һатлад, 1942 жилд Ижл һол һатлад, 1943 жилд Днепр һол һатлад, һурв дәкж  шавтад, Алдр Төрскнә дәәнә туужд Москва болн Сталинград харслһнд, Курск болн Киев дәврлһнд һавц кевәр Нармин Морхаж орлцсмн. Цергт Нармин Морхаж курсантас авн экләд, капитан нер зүүһәд, полкин командирин дарукнь болҗ үүл даасмн.

      Төрскән харсгч Алдр дәәнд Нармин Морхаҗ халуч зөргән һарһҗ орн-нутгиннь, төрскн таңһчиннь төлә арһ-чидлән әрвллго, догшн дәәнә һалд орҗ, залу-зөрмгән үзүлсмн. Гвардин капитан Нармин Морхаҗин баатр үүлдврмүдиг Советск Правительств «Улан туг» болн «Улан одн» орденмүдәр, кесг дәәч медальмудар темдглсмн.

      Дәәнә хөөн малын халхин специалист, бичәч болн журналист күүг «Советская Киргизия» гидг газетд селәнә эдл-ахун әңгин һардачин дарукд авна. Болв Морхаҗ Бамбаевич удан түүндән тесҗ бәәҗ чадсн уга. Малд өөрхн бәәх күцлнь даву болад, Киргизск номин - шинҗллһнә малын институтд орад көдлнә. Эндән кесг җил Киргизск һазр усна бод малын тохм сәәрүллһнә халхар научн-шинҗллһнә көдлмш кеһәд, институтд кандидатск шүүврән өгәд, номтин нер харсх хаалһдан орна.

      Эврәннь һазр-усндан ирснәннь хөөн селәнә эдл-ахуна управленә һардачин негдгч дарукнь болҗ көдлнә. Нармин Морхаҗ «Алатаузск тохмта мал» - гисн төрәр  кеҗәсн номин көдлмшән чиләһәд, 1958 җил Москва балһснд диссертац харсҗ, селәнә эдл-ахун номин кандидат гисн номт нер зүүв.

      Заяни малч, тоомсрта номт Нармин Морхаҗин күч-көлснәннь ашинь өөдән үнлҗ РСФСР-н ачта зоотехник гисн нерн өггдлә. 1967 җил Москвад, Цугсоюзин малын институтд Нармин Морхаҗ селәнә эдл-ахун номин доктор номт нер авхар «Калмыцкий скот и методы его совершенствования» гидг төрәр бичсн диссертац харсв.

Нармин Морхаҗин номин һардврар олн баһчуд кандидатск болн докторск диссертац харсмн.

«Хөөткән сансн – цецн, хуучан хатхсн – урн» хальмг үлгүрәр шүлгч Нармин Морхаҗ дәәнд  ямаран күүнд йовдл, ямаран зөргтә йовдл учрсна тускар өдр болһн гишң темдгләд, бичәд авад йовсн тоотнь шүлгүд, түүкс бичхднь ил дөң болсмн.

      Бичәч, шүлгч, номт Нармин Морхаҗин бичсн үүдәврмүдиг әмтн дурлҗ умшна.Үүдәвр болһнь терүнд үзүлгдҗәх төрмүдәрн, күүнә җирһлд учрдг чинртә йовдларн, йосн уул хальмг келәрн ончрна. Морхаҗ Бамбаевич билгтә бичәч, билгәрн ончрсн чадмг шүлгч бәәсмн. Энүнә билгин дәкәд нег ончрлтнь – шүлгчин бичсн олн шүлгнь дуунд тохрсмн. Нармин Морхаҗ бичсн шүлгүдт айс орулхд амр болна. Учрнь юундв гихлә, энүнә бичсн шүлгүдин даршлһнь болн үгмүднь дуулгч янзта гиҗ келх кергтә. Баһ наста бичәчнрт Нармин Морхаҗ даңгин оньган тусхадг бәәсмн.

      Төрскән харсач, тоомсрта номт, билгтә бичәч Нармин Морхаҗ Хальмг Таңһчдан ик ач-тусан күргсн үүлдәч болҗ нерән мөңкрүлсмн. Советск Союзин Герой Эрдни Деликовин нертә Хальмгин комсомолын мөрә Нармин Морхаҗд өггдсмн. «Фронтд бичгдсн тетрадь» гидг дегтр, «Олн -әмтнә үрн» гидг поэм бичсн төләдән бичәч тер мөрән лауреатын нер зүүсмн. Эврәннь билг-эрдмәрн, гүн медрләрн, ээлтә заң-бәрцәрн олн-әмтнә зүркинь эзлсмн.

 

Ведущий библиотекарь ООМР Авлиева Д.А.