20 - 09 - 2017

Багш, шүлгч, дǝǝч

     Тɵрскǝн харсгч Алдр дǝн Әрǝсǝн туужд тɵрүц мартгдшго hашута йовдл. Цуг ǝмтн немш деермчнрǝс Тɵрскǝн харсхар хортна ɵмнǝс  дегц  босад, хамх цокад диилвр делдв.

    Тер Диилврин туг делдхд хальмгуд  бас зɵргтǝhǝр орлцсмн. Дǝǝнǝ тууҗ ода чигн гүүнǝр, тодрха кевǝр шинҗлгдǝд уга. Негнь сǝн, номтнр, тууҗчнр, дǝǝчнрин элгн-саднь хǝǝврин кɵдлмшиг тасллго давулцхана.

     Келхд 110-ч Онц Хальмг мɵрн цергин дивизин тууҗин туст шин тоот эндр күртл илдкгдǝд бǝǝнǝ. Ниднǝhǝ эн туурмҗта дивизь бүрдснǝ 75 җилин ɵɵн күцв. Эн җилин  июль сарин 15-д дивизин цергчнр түрүн дǝǝлдǝнд орлцснас 75җил болсмн.

     Дивизин тускар келхлǝрн, бидн даңгин 110-ч Онц Хальмг мɵрн цергǝ дивизь гиҗ нерǝднǝвидн, эс гиҗ энүг hардҗ йовсн улсин нерднь сергǝҗ тодлнавидн: дивизии түрүн командир В.П. Панин, дарукнь В.А. Хомутников (хɵɵннь командир болсмн), штабин ахлач М.Т. Бимбаев, дивизин комиссар С.Ф.Заярный. Эннь орта, юңгад гихлǝ эднǝ тоолврта hардврт дивизь кесг бүслврǝс мɵлтрҗ, ǝмǝн ǝрвллго, нерǝн hуталго дǝǝлдҗ йовсмн.

     110-ч Онц Хальмг мɵрн цергǝ ди­визь малчнрас, җолачнраc, багшнрас, шинкǝн школан чилǝсн, ǝрǝ насни дигт күрсн, ɵркǝн  ɵндǝлhǝд  уга  баhчудас тогтсмн.

    Эдн дунд баh наста багш, шүлгч Эрднин Муутл йовсмн. Одахн мана библиотекин саңд дивизин командирин В.А. Хомутниковин ач Х.П.Хомутников бичсн дегтр орв. Соньмсҗ умшад нег зǝңг медв. Эрд­нин Муутл дǝǝнд ǝмнǝсн хаhцсна тускар урднь соңслав, зуг дǝǝнǝ ут хаалhин альк кемднь медсн угав. Эн күн мини тɵрскн Баh Чонса ǝǝмгǝ хǝǝртǝ үрдин негнь.Тегǝд нернь сергǝҗ тодлулх санан орв.

     Эрднин Муутл 1914 җилд Баh Чон­са ǝǝмгт Шалхга Кичгин бүлд тɵрсмн. Yрн-садн уга Эрднь авhнь энүг кɵвүшлҗ авад ɵскҗ босхмн. 1926 җилд Ɵмн-нуурин эклц школд орад, цааранднь Элстин рабфакд сурhуль сурад, 1935 җилд Әǝдрхнд Хальмг педтехникум тɵгсǝсн болдг. Тенд сурч йовсн җилмүдт хальмг болн орс мекч, худлч, залху күүнǝ тускар түрүн дамбрлгч шүлгүд эклǝд бичсмн. 1935 җилд мɵр ɵскдг 80-ч тойгта колхозд эклҗ багшлсмн. Эн җилǝс авн газетд бичҗ, селǝнǝ зǝңгч болсмн. Газетин кɵдлмш урн үгин үүдǝлтин халхар медрлнь гүүдүллhнд тусан хальдасмн. Келнь хурцдад, билгнь улм делгрҗ ɵргҗсмн. Эрднин Муутл мана нертǝ номт Кичгǝ Тɵлǝн ахнь. Билгтǝ улс!

     1938 җилд Эрднин Муутл "Улан Хальмг" газетд дааврта сеглǝтрин үүл даав. Газетд кɵдлҗ йовсн цагтан дегц шүлгүд бичҗ йовсмн. "Теегин иньгүдин дун", "Ус үзлго - hoc тǝǝлдго", "Керсү меклǝ" болн нань чигн. 1940 җилд Эрднин Муутл СССР-ин бичǝчнрин Ниицǝнǝ гешүн болв. Кесг зура зуралҗ, кесг күсл ɵмнǝн тǝвǝ йовсмн, зуг дǝн эклҗ харш болв. Шүлгч эврǝ сǝн дурар цергт мордад, 110-ч диви­зии ханьд минометчикүдин взводын командир болҗ дǝǝлдǝнд орлцсмн.

     1942 җил. Дǝǝнǝ түрүн җилмүд йир догшн, күчр цаг билǝ/Улан Церг ик түрү болад хооран цухрад hарч йовх кем. Тең hол деер бǝǝх hатлhсиг, зүн кɵвǝhинь эзлǝд Сталинградур йовх немшнрин дǝврлh бǝрх даалhвр 110-ч дивизь авсмн…

     Командирмүдчн, дǝǝчнрчн ǝмǝн ɵгхǝн медǝд бǝǝцхǝв, зуг хортнас сүрдлго, немшнрин ɵмнǝс ɵрчǝрн тулҗ босцхав…

    12 хонгтан 110-ч дивизь хортна  дǝврлhиг бǝрǝд Тең hол hатлх шиидврнь хамх цоксмн. Кедү күн ǝмǝн ɵгсн, зǝңг-зǝ уга геедрсн тер ик бǝǝрлдǝнд? Кесгиннь нерн одачн илдкгдǝд уга. Эдн цугтан правительствин ачлвр уга болвчн Диилврч гидг ачлврта болн цуг Әрǝсǝн ханлтта санлд үлдсн улс мɵн.

…Дǝǝч гидг нерм

Дегд үнтǝднь бахтнав...

... Ишкмчн цухрлго ноолдхв! –

гиҗ бичсн үгдǝн Эрднин Муутл күрв: 1942 җилин июль сарин 26-д Карповка күүтрин ɵɵр зɵргтǝhǝр дǝǝлдǝд ǝмнǝсн хаhцв. Энүнǝ бичсн "Улан цергчнрин андhар" гидг дууhинь дǝǝчнр цааранднь дуулад, фашистск цергиг hазрасн кɵɵв.

     Баh чонсахн ɵвкнриннь санлынь тевчҗ, нердинь мɵңкрүлҗ, дорас ɵсч йовх үйнрт медүлхин тɵлǝд селǝнǝ уульнцст эднǝ нердинь зүүлhнǝ. Эрднин Муутлын уульнц бас бǝǝнǝ.

     Х.П. Хомутниковин бичсн дегтр олнд соньн, библиотекин кɵдлǝчнр  болхла цааранднь озлхмн.

 

Светлана БОГАЕВА, Б.Б. Городовиковин нертǝ

КалмГУ-н номин саңгин кɵдлǝч